ҮӨҺЭЭ БҮЛҮҮ УЛУУҺУН ОЛОҤХОҺУТТАРА УОННА ОЛОҤХОЛОРО

Бүтэй Бүлүүгэ олоҥхо уутуйан сайдыбыт биир түөлбэтинэн Үөһээ Бүлүү улууһа буолар. Төһө да сирин-уотун иэнинэн, дьонун ахсаанынан сэргэстэһэ сытар оройуоннарыттан кыра буолбутун иһин, фольклористар Үөһээ Бүлүүттэн 64 олоҥхоһут аатын булан сурукка тистилэр. [Никифоров, 2012, с.] Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах олоҥхоһуттарынан Н.С. Александров-Ынта Никиитэ, Ф.Н. Тимофеев-Биэчэрэ, А.Т. Титаров, Ф.И. Суханов, И.Г. Иванов, Д.В. Кысылбаиков о.д.а. ааттарын ааттыахха сөп. Кинилэр син эмиэ атын улуус аатырбыт олоҥхоһуттарын Д.М. Говоров (Уус Алдан), Н.А. Абрамов-Кынат (Мэҥэ Хаҥалас), И.Н. Винокуров-Табаахырап (Таатта), П.П. Ядрихинскай (Нам), С.Н. Каратаев-Дыгыйар (Бүлүү), И.М. Харитонов-Саакырдаах (Ньурба), А.Т. Лыткин-Ырыа Тиитэп (Сунтаар) курдук устар ууну сомоҕолуур уран тыл уустара, бэйэлэрин түөлбэлэригэр көмүлүөк оһох иннигэр олорон уһун түүнү быһа олоҥхолоон дьоннорун-сэргэлэрин олоҥхо алыптаах эйгэтигэр киллэрэр талба талааннаах олоҥхоһуттар этилэр. Кинилэри олоҥхо төрүт үгэстэрин илдьэ сылдьар, хаһан баҕарар наада буоллаҕына, баай репертуардарыттан ыллыы-туойа, олоҥхолуу сылдьар дьиҥ ийэ олоҥхоһуттар курдук билинэбит. Ол эрээри, Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын туһунан научнай литератураҕа күттүөннээх суруйуу суоҕун тэҥэ. Кыраайы үөрэтээччилэр, фольклор айымньыларын хомуйааччылар дэҥ кэриэтэ суруйбуттарынан көрөн, анааран көрдөххө улууска талааннаах олоҥхоһуттар олорон ааспыттара сэрэйиллэр. Ийэ тылбыт улуу мүһэлгэлэри, ааспыт үйэлэри уҥуордаан күн бүгүнүгэр дылы тиийэн кэллэ. Бу маны ырыҥалаан, ырааһырдан көрдөххө, тылбытын тыыннааччылар, иитиллибит ийэ тылбытын иитиэхтээччилэр уус-уран тылларынан устар сомоҕолуу этэн, күөҕү хагдарытан, хагдарыйбыты көҕөрдөн, аан дойдуну анааран, улуу олоҥхону ууһатааччылар, оһуокай оонньуурун оһуордааччылар, сээркээн сэһэнньиттэр сир-сир аайы сириэдийэн сайдан ааспыттар эбит», — диэн суруйар Н.П. Корякин, бэйэтэ ааттаах тойуксут, түһүлгэлээх үҥкүүһүт [Корякин, 2001, с. 144].

Үөһээ Бүлүүгэ номоххо киирбит, чугастааҕы улуустарга кэрэ куоластаах ырыаһыт быһыытынан суон сурахтаммыт, албан аатырбыт, ааттыын Ырыа Уйбаанта аата-суола уос номоҕо буолан сылдьарын туһунан И.С. Прокопьев суруйбута баар: «Боотулуу нэһилиэгин киинигэр, Баҕыадьа күөл атаҕар, саас айылҕа уһуктуута, от-мас тыллыыта, көтөр-сүүрэр кэлиитэ, олохтоох баайдар ойуурга баар ырааһыйаҕа мустаннар, дьону-сэргэни түмэннэр, Уйбаанта ырыатын-тойугун тэрийэллэрэ үһү. Ырыа Уйбаанта эрбэммит чөҥөчөк үрдүгэр тэлгэммит аас тэллэххэ олорон, кэрэ чуор куолаһынан ыллаан дьиэрэһиттэҕинэ, ырааһыйаны тулалыыр аар хатыҥнар лабааларын хойуу сэбирдэхтэрэ тэлибирии түһэллэрэ, оннооҕор ойуур-тыа көтөрө-сүүрэрэ кытта иһийэн, чуумпуран, кини ырыатын истэллэрэ диэн сэһэргииллэрэ». ЫрыаУйбаанта абааһыны кытта күрэстэһэн ылласпытын туһунан сюжет баар [Прокопьев, 2011, с. 111].

Норуот талааннаахтара үөһээҥҥи абааһылары кытта күрэстэһэн ыллыылларын туһунан сэһэргээһин баарын этнограф уонна фольклорист И.А. Худяков XIX үйэ 60 сылларыгар суруйан турар. Ырыа Уйбаантаны утумнаабыттар сурукка-бичиккэ да киирбэтэллэр, хас түөлбэ аайы бааллара сэрэйиллэр.

Дьэ, ол да иһин Үөһээ Бүлүү улууһугар хайа баҕарар саха тыллаах иһиттэр истэ олоруон курдук, олус уустаан-ураннаан этэр олоҥхоһуттар олорон ааспыттара биллэр.

Оройуон культуратын сайдыытыгар биллэр-көстөр кылааты киллэрсибит И.Е. Давыдов суруйан хаалларбыт ахтыытыттан көрдөххө, 1946 сыллаахха нэһилиэктэринэн  51 олоҥхо киэһэлэрэ ыытыллыбыттар. Онно 3231 киһи сылдьыбыт, 16 олоҥхоһут, 18 сэһэнньит, 7 норуот ырыаһыта кыттыбыт. Ол сыллардааҕы олоҥхолортон, сэһэннэртэн, ырыалартан 19 айымньы суруллан Дьокуускайга норуот айымньытын дьиэтигэр ыытыллыбыт [Корякин, 2001, с. 145].

Кырдьык, Аҕа дойду Улуу сэриитин кэнниттэн норуот тылынан айымньытыгар кэрэхсэбил үөскүү сылдьыбыта. Бу үлэни биллиилээх фольклорист Г.У. Эргис сүрүннээбитэ. Кини көҕүлээһининэн уонна тэрийиитинэн 1948 с. Дьокуускай куоракка олоҥхоһуттар түмсэн мунньахтаабыттара биллэр. Улуустартан бу түмсүүгэ И.Е. Огочуяров (Таатта), Н.И. Степанов (Мэҥэ-Хаҥалас), П.П. Ядрихинскай, Г.С. Кычкин, В.Н.Павлов (Нам), П.С. Семенов (Орджоникидзевскай), Е.Е. Иванова (Амма), Г.С. Данилов-Килэччин (Сунтаар), о.д.а. сылдьыбыттара. Үөһээ Бүлүүттэн ити семинарга олоҥхоһут кыттыбыта биллибэт. Ол эрээри бу оройуоҥҥа олоҥхону сценаҕа таһаарыыга көхтөөх үлэ барбытын туһунан улуус архыыбыгар уурулла сытар райсовет отчуота туоһулуур. Ону олоҥхо научнай-чинчийэр институтун сотруднига Р.Н. Анисимов булан үлэтигэр киллэрбит: «Культпросвет учреждениями по району ведется учет творчества народов и зарегистрированы 16 олонхосутов, 18 рассказчиков и сказителей» [Анисимов, 2011, с. 7].

Итини таһынан ветеринарнай наука кандидата П. Николаев ахтыыта баар, онно Үөһээ Бүлүү олоҥхоһута Н.С. Александров Дүллүкү нэһилиэгин эдэр ыччатын түмэн, олоҥхону сценаҕа таһаарбытын уонна күүскэ ыытыллар фестивальга кинилэр бастаабыттарын туһунан суруллар [Николаев, 2014, с. 325-331].

Г.У. Эргис Аҕа дойду улуу сэриитин кэнниттэн ТЛИ Институтун иһинэн олоҥхоһуттар улуустарынан анкеталарын, паспордарын толорон учуоттуур үлэни ыыта сылдьыбыта. Маныаха киин улуустар олоҥхоһуттара балачча толору хабыллан учуокка ылыллыбыт буоллахтарына, Бүлүү да, хоту да улуустар олоҥхоһуттара санаа хоту толору хабыллыбатахтара.

Н.П. Корякин Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын испииһэгин уонна ханнык олоҥхолордоохторун үлэтигэр ыйан суруйбут. Онно кини фольклорнай экспедиция кыттыылаахтара С.И. Боло, А_;А. Саввин алтыспыт олоҥхоһуттарын ааттарын-суолларын бэлиэтэммиттэригэр олоҕурбут уонна биирдиилээн энтузиастар хомуйбут фольклорнай матырыйаалларын туһаммыт [Корякин, 2001]. Үлэҕэ балачча толору Д.В. Кысылбаиков (Ороһу), Ф.И. Суханов (Быракаан), Ф.Н. Тимофеев-Биэчэрэ (Ороһу) олоҥхоһут быһыытынан ааттара-суоллара бэлиэтэммит. Кинилэр ханнык олоҥхону олоҥхолуу сылдьыбыттарын испииһэгэ бэриллибит. Онтон көстөрүнэн Д.В. Кысылбаиков 11 олоҥхолоох эбит: «Кэндэли Хаалдьыт бухатыыр», «Тэбэр тураҕас аттаах Дьиэрбээн Бэргэн», «Уордаах-кылыннаах Оҕо Тулаайах», «Кыыс Кырындыабай Куо», «Ырыа Куллаҕастай Куо», «Сур киһи Сүдү Бөҕө», «Аллы-Дуллу бухатыыр», «Тимир туйахтаах Дьэриэмэ Бөҕө», «Угаар Бэргэн», «Сэттэ тэбиэн кыыл дьэҥкир муоһа тутуурдаах Бардам Саарын бухатыыр», «Сир Баай Тойон, Сири Сири Сабыйа хотун» (5 ф, 8 оп., 143 дь.). Ф.И. Суханов олоҥхолоро: «Аллы-Дуллу бухатыыр», «Сыралта Боотур», «Ала Дуурай бухатыыр», «Күн Туламан бухатыыр», «Оҕо Тулаайах», «Таас Устуруунньа бухатыыр», «Тимир Дьэрдэргэмэ бухатыыр”, «Үрүҥ Кыыртай бухатыыр», «Үрүҥ Солотуой бухатыыр» (5 ф., 8 оп., 143 дь.).

Фольклорист С.И. Боло Үөһээ Бүлүү Быракаан нэһилиэгин олохтооҕо И.Г. Ивановтан сиэр-туом алгыстарын, ойуун кыырыыларын суруйан турар. Олоҥхоһут анкетатыгар И.Г. Иванов балачча баай репертуардааҕа бэлиэтэммит: «Кыыс Дьуурайа бухатыыр», «Остуол үөһэ оймоон-күлэн үөскээбит Ойудьар Бэргэн», «Тоҕус омук төрдүгэр тускуламмыт Дуулаҕа Бэргэн», «Балыксыт Быдьайдаан бухатыыр», «Үргэл суолдьут Тойон», «Тимир Дьохсуйуоха бухатыыр», «Оҕо Тулаайах бухатыыр», «Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн», «Эр Соҕотох Эриэдэл Бэргэн», «Бухар Даадар бухатыыр», «Эһэлээх бөрө ииппит уоллара Элик Бэргэн», «Сүлэ Баай тойон», «Эрэйдээх-буруйдаах Эр Соҕотох».

Итини тэҥэ Үөһээ Бүлүүттэн олоҥхоһуттар испииһэктэригэр Г.С. Семенов (Үөдүгэй) «Уол Туйгун», Н.С. Александров (Дүллүкү) «Көр Буурай» диэн олоҥхолоох- торо ыйыллыбыт. П.Ф. Григорьев ханнык олоҥхолооҕо ыйыллыбатах (5 ф., 7 оп., 64 дь., 15 л.).

Олоҥхоһуттар анкеталарыгар тирэҕирэн уонна араас источниктартан хасыһан биһиги 1973 с. Үөһээ Бүлүүгэ араас кэмҥэ 21 олоҥхоһут олорон ааспытын, итиэннэ 12 олоҥхоһут — бииртэн үскэ, сэттэ олоҥхоһут — түөртэн уоҥҥа, үс олоҥхоһут — уонтан сүүрбэҕэ дылы олоҥхолоохторун быһааран турабыт [Илларионов, 1982, с. 33].

Бүлүү бөлөх улуустарын олоҥхоһуттарын анаан үөрэппит А. А. Кузьмина Үөһээ Бүлүү улууһугар 21 олоҥхоһут эрэ олорон ааспытын, олоҥхоһут ахсаана тоҕо аҕыйаҕын маннык быһаарар: «В Верхневилюйском районе проживало немного сказителей. Это можно объяснить тем, что этот район — самый малонаселенный в Вилюйском регионе. Нужно отметить, что самыми известными олонхосутами Верхневилюйского района были Ф.Н. Тимофеев-Биэчэрэ, Н.С. Александров-Ынта Никита, А.Т. Титаров, Ф.И. Суханов, И.Г. Иванов, Д.В. Кысылбаев (И.В. Кысылбаиков). В последнее время эпическим творчеством занимаются Н.К. Шамаев, К.Н. Никифоров и Л.С. Афанасьева. [Кузьмина, 2008, с. 26].

Үөһээ Бүлүү биллэр олоҥхоһуттарын ааттарын-суолларын, хаһан төрөөбүттэрин, өлбүттэрин ыйан туран 1979 с. испииһэк оҥоһуллубут [Анисимов, ]. Испииһэккэ аҕыс киһи ыйыллыбыт, ол иһигэр Ф.Н. Тимофеев- Биэчэрэ уонна кини уолун ааттара баар:

Тимофеев Федор Николаевич-Биэчэрэ (1848-1970) Ороһу;

Александров Никита Семенович-Ынта (1874- 1960) — Дүллүкү;

Тимофеев Петр Федорович-Биэчэрэ уола (1876- 1946) — Ороһу;

Борисов Семен Михайлович-Ыттааныккы (1890- 1952) — II Үөдүгэй;

Суханов Федор Иннокентьевич (1892-1947) — Быракаан;

Егоров Максим Петрович-Адьыак (1893-1969) — Кэнтик;

Филиппов Тарас Иннокентьевич-Саҥыйах (1897- 1962) — Туобуйа;

Борисов Азар Дмитриевич-Хоро — 1942 сыллаахха фроҥҥа өлбүт.

Н.П. Корякин суруйарынан, Үөһээ Бүлүүгэ нэһилиэнньэ биһирээн истэр олоҥхоһуттарынан буолаллар эбит: Намҥа — Г.Р. Кардашевскай аҕата Александр Жендринскэй (Саанньа), Ороһуга — П.Ф. Тимофеев (Биэчэрэ уола), Боотулууга — артистка Домна Уйгурова таайа Былатыан Уйбаныап. Олоҥхоһуттартан дьон- сэргэ олоҥхоһут Адьыак (М.П. Егоров) тыла-өһө уранын, айылҕаны, сүрүн геройдар сырыыларын ойуулуура-оһуордуура умсулҕанын бэлиэтиир эбит. Дүллүкүгэ Н.С. Александров-Ынта «Көр Буурай» олоҥхотун сэттэ киэһэ устата кэпсиирэ номох буолбут. Нам нэһилиэгин олоҥхоһута Сэмэн Гаврильев Давыдов  диэн учаастакка кэлэн олоҥхолууругар үтүмэн үгүс олоҥхоһут кэлэн олоҥхолуура диэн кэпсииллэр эбит [Корякин, 2001, с. 146]. Билигин Ардьабыл олоҥхоһут сиэнэ Лидия Степановна Афанасьева биллэр ырыаһыт, тойуксут, үҥкүүһүт, олоҥхону толорууга холонор.

Олоҥхо научнай-чинчийэр института 2011 сыл ахсынньы ыйыгар Үөһээ Бүлүү улууһугар ыыппыт фольклорнай экспедициятын түмүгүнэн оҥоһуллубут отчуотугар, бу эрдэ оҥоһуллубут олоҥхоһуттар испииһэктэригэр эбии 36 олоҥхоһут аатын киллэрдэ. Ону ахтан ааһар тоҕоостоох: П. Тимофеев-Бөтүрүүскэ, В. Тимофеев-Лэбэкэй, Д. Аммаланов- Ньамаах (Ороһу), Е. Прокопьев-Мултуук Дьөгүөр, С. Чуручанов, И.Г. Иванов, Кэлэҕэй Киргиэлэй (Быракаан), В. Васильев, Д. Павлов-Миитэкэ, Е.Федоров-Хадаар, Е. Николаев-Дэгэритэр, В.Т. Николаев, Т. Николаев-Алакаан күтүөтэ (Дүллүкү), Е. Жендринскэй-Саан- ньа, Д.В. Петров-Тыллыырап (Балаҕаннаах), В.П. Тарагаев-Иэчэҥээ Баһылай, Д. Федоров (Кэнтик), С.Е. Жирков-Ньохчоҕор Суркуоп, Н.И. Марков, Чөкөйө, Чыычаах, Хабах Киргиэлэй, О. Самойлов (Хоро), И.Н. Абрамов (Туобуйа), Махсык оҕонньор, Н. Семенов- Буорту Боруоран (Сургуулук) [Анисимов, 2011, с. 7]. Бу аҕалыллыбыт испииһэктэн көрдөххө, Үөһээ Бүлүү төһө да дьоҕус улуус буоллар, балачча элбэх олоҥхоһуттаах, сорохторо дьоҥҥо-сэргэҕэ улуус таһымынан биллэр олоҥхоһуттар эбит.

Үөһээ Бүлүү улууһугар олоҥхо уутуйан тарҕаммыт түөлбэлэринэн Сургуулук, Дүллүкү,  Хоро, Ороһу, Тамалакаан, Балаҕаннаах, Нам, Быракаан, Кэнтик, Туобуйа нэһилиэктэрин ааттаталыахха сөп эбит. Олоҥхо институтун эдэр научнай сотруднига бэлиэтииринэн, Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттара «Аллы-Дуллу», «Адьы-Будьу», «Кулун Куллустуур», «Төбө Төрүөт бухатыыр», «Эриэдэл Бэргэн», «Кыыстыйа бухатыыр», «Кыыс Дьуурайа бухатыыр», «Кыыс Кырындыабай Куо», «Дьэриэмэ Бөҕө”, «Ойудьар Бэргэн», «Эр Соҕотох», «Элик Бэргэн», «Бэриэт Бэргэн», «Дуулаҕа Бэргэн», «Оҕо Тулаайах бухатыыр», «Бахар Даадар бухатыыр», «Кэндэли Хаадьыт бухатыыр», «Тимир Дьэрдэргэмэ бухатыыр», «Үрүҥ Кыыртай бухатыыр», «Сир Баай тойон», «Сири Сабыйа хотун», «Эр Дохсун”, «Дьиэрбээн Бэргэн», «Бардам Саарын бухатыыр», «Бэгэтии боотур», «Эр Уорун бухатыыр», «Сойуодаҥ бухатыыр», «Көр Буурай», «Түмэн Түүрэй бухатыыр», «Уол Туйгун бухатыыр», «Муҥ Саар бухатыыр», «Мүлдьү Бөҕө», «Күн Эрили бухатыыр» диэн киэҥник тарҕаммыт уонна былыргы архаическай ааттардаах олоҥхолору толорор эбиттэр [Аниси- мов, 1911, с. 1].

Онтон олоҥхолооһун уоста быһыытыйбыт кэмигэр оҕо сылдьан истибит олоҥхолорун санаан, өйдөөн, сурукка-бичиккэ түһэрэн олоҥхолуур талааннаах дьоннор баар буолбуттара. Ол курдук Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх педагогическай наука доктора, профессор Н.К. Шамаев-Чопчуухаан «Дьорҕостой Бэргэн», Бүлүүттэн төрүттээх Үөһээ Бүлүүгэ олорор К.Н. Никифоров «Хабытта Бэргэн», уус-уран самодеятельность ветерана Л.С. Афанасьева олоҥхолору сурукка-бичиккэ түһэрэн, ол сүнньүнэн олоҥхолоон дьон-сэргэ кэрэхсэбилин ылбыттара.

Кинилэри биһиги олоҥхолооһун үгэстэрин үйэтитээччилэр, утум олоҥхоһуттар диэн ааттыыбыт. Кинилэртэн К.Н. Никифоров бэйэтин олоҥхотун уус-уран самодеятельность сценатыгар, итиэннэ киинэ оҥорон таһааран билиҥҥи кэмҥэ олоҥхону үйэтитиигэ, сөргүтүүгэ айымньылаахтык үлэлиир. Ону таһынан, тарбаҕар талааннаах буолан, олоҥхо персонажтарын маска чочуйан оҥорон кэрэхсэбили ылар.

К.Н. Никифоров-Лөкөчөөнөп Бүлүү улууһуттан төрүттээх, оҕо эрдэҕитгэн эбэтэ Олоҥхоһут Оппуруоһаттан олоҥхолуурга уһуллубут. Кини аймах убайа П.К. Иванов эмиэ олоҥхолуур эбит, кэлин Дьааҥы улууһугар олохсуйан олорон, «Хардаҕастай Ньургун» олоҥхотун фольклористар П.Н. Дмитриевка уонна С.Д. Мухоплеваҕа суруйтарбыта [Норуот талааннааҕын дьылҕата, 2009]. М.Г. Иванов-Табаһыт сиэн быраата Федор Петров, Олоҥхо театрын артыыһа, удьуордаан туран олоҥхоҕо таттарыылаахтар. Дьэ, ол иһин Үөһээ Бүлүүгэ олохсуйан баран, К.Н. Никифоров бэйэтин түөлбэтин олоҥхотунан олоҥхолооһун уостубут кэмигэр 1982 сылтан, Дьокуускай куоракка олоҥхо киэһэлэригэр кыттыаҕыттан, утумнаахтык дьарыктанар, үөһээ бүлүүлэри олоҥхо эйгэтигэр көҕүлүүр. Ол курдук, оҕо сылдьан истибит «Мохсоҕоллой Бэргэн», «Хабыр киирсиилээх Хабытга Бэргэн» олоҥхолорун Үөһээ Бүлүүтээҕи народнай театр сценатыгар таһаарда, видеокиинэҕэ уһултарда, киэҥ кэрэхсэбили ылла. Маныаха Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын сыдьааннара Л.С. Афанасьева, В.С. Семенова олоҥхо эйгэтигэр киирэн талааннарын арыйдылар.

Үөһээ Бүлүү олоҥхотун хомуйуу историята 1925 с. Г.С. Торопов диэн киһи Н.С. Александров-Ынта Никиитэ «Көр Буурай» олоҥхотун суруйбутуттан саҕаланар. Бу советскай былаас сылларыгар олоҥхону маҥнайгы суруйуу холобура буолар. Текст Новгородов алфавитынан суруллубут уонна суругу-бичиги саҥа баһылаабыт киһи суруйбут буолан ааҕарга уустуктардаах.

Онтон 1930-с сс. бүтүүлэригэр Бүлүүтээҕи фольклорнай-диалектологическай экспедиция үлэлээбитэ [Дмитриева, 2004; Мухоплева, 2006, с. 409]. 1939 с. экспедиция кыттыылааҕа А.А. Саввин сорудаҕынан, сэрэйдэххэ, оскуола учууталлара кыттыһан Ф.Н. Тимофеев- Биэчэрэттэн «Түмэн Түүрэй бухатыыр» олоҥхотун суруйбуттар.

1941 с. И.Н. Григорьев диэн учуутал Н.С. Александров «Көр Буурай бухатыыр» олоҥхотун сурукка тиспитэ. Кэлин 1998 с. «Сайдыс» диэн Саха сирин учуонайдарын уонна специалистарын түмсүүтэ бу олоҥхону бэчээттээбитэ [Александров, 1998]. Билигин «Саха боотурдара» сериянан эпосовед В.В. Илларионов бэлэмнээһининэн олоҥхо иккиһин таҕыста (Александров).

1970-с сс. фольклорист П.Н. Дмитриев Үөһээ Бүлүү улууһугар хаста да норуот тылынан айымньытын хомуйар соруктаах фольклорнай экспедиция тэринэн тиийэ сылдьыбыта уонна оччотооҕу кырдьаҕастартан фольклор матырыйаалларын балачча элбэҕи хомуйбута ГЧуоААХНПИ Рукописнай фондатыгар уурулла сыталлар. Фольклорист бу кэмҥэ фольклорнай айымньылары техническэй ньыманан суруйууну баһылаабыта. Ол түмүгэр Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан, олоҥхону толоруунан аатыра сылдьыбыт И.М. Жендринскэй «Төбөт Төрүөт бухатыыр» диэн тэттик олоҥхотун магнитофоҥҥа устан, сурукка-бичиккэ таһааран архивка туттарбыта. Онтон 1987 с. Үөһээ Бүлүү аатырбыт түһүлгэни төрүттээччитэ А.Т. Титаров «Хардааччы Бэргэн» олоҥхотун магнитофонунан устубута. Кэлин Үөһээ Бүлүү культуратын үлэһиттэрэ А.Т. Титаров тойуктарын, үҥкүүлэрин тылларын, ол иһигэр олоҥхотун түмэн туспа кинигэнэн таһааран тураллар.

Педагогическай наука доктора, профеесор Н.К. Шамаев оҕо эрдэҕиттэн фольклор айымньыларын кэрэхсии улааппыта. Төһө да атын эйгэҕэ үлэлээтэр, төрүт култуураҕа кэрэхсэбил үөскээбитигэр оҕо эрдэҕинэ истибит ырыатын-тойугун уус-уран самодеятельность концертарыгар, көннөрү көргө-нарга мэлдьи толороро. Туймаада туонатыгар тэриллэр оһуохай түһүлгэлэрин төрүттэспит талааннаах үҥкүүһүттэртэн биирдэстэрэ этэ. Оҕо сылдьан истибит «Дьорҕостой Бэргэн» олоҥхотун олоҥхо күннэригэр, киэһэлэигэр толорон биһирэбили ылбыта. Кэлин кини бу олоҥхотун сурукка-бичиккэ түһэрэн, туспа кинигэнэн таһаарбыта. Билигин ити олоҥхону «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» диэн республикатааҕы олоҥхону толорооччу оҕолор күрэхтэһиилэригэр үгүстүк истэбит.

Ити кэннэ Үөһээ Бүлүү улууһугар олоҥхону хомуйуу өр кэмҥэ тохтуу, уоста сылдьан баран, 2007 с. Гуманитарнай чинчийии институтун үлэһитэ Н.А. Дьяконова «Сохранение, изучение и распространение олонхо на 2007-2015 гг.» диэн Государственнай тус сыаллаах программа үбүлээһининэн Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Ньурба улуустарынан сылдьан фольклор айымньыларын хомуйбута. Үөһээ Бүлүүгэ Л.С. Афанасьева, К.Н. Никифоров олоҥхолуулларын видеоҕа устубута.

Онтон 2011 с. Олоҥхо институтун научнай үлэһитэ Р.Н. Анисимов Бүлүү, Үөһээ Бүлүү улуустарынан сылдьан олоҥхоҕо матырыйаал хомуйан отчуот суруйбута [Аниси- мов, 2011]. Ити үлэтигэр олоҕуран, 2013 с. К.Н. Никифоров «Хабытта Бэргэн» олоҥхотун бэчээккэ бэлэмнээн таһаарбыта [Никифоров, 2013].

Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын, олоҥхолорун үөрэтии туругун анаарар буоллахха, бастатан туран, профессор В.В. Илларионов дипломнай үлэтигэр сыһыарыы быһыытынан Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын испииһэгин оҥорбута. Кини кэлин «Искусство якутских олонхосутов» диэн монографиятыгар Н.С. Александров «Көр Буурай бухатыыр» олоҥхотун икки варианын тэҥнээн ырыппыта (1982).  А.А. Кузьмина «Олонхо Вилюйского региона: бытование, сюжетно-композиционная структура, образы» кандидатскай диссертациятыгар Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын, олоҥхолорун чинчийбитэ [2008]. С.Д. Мухоплева Саха сиринээҕи Научнай киин архыыбыгар харалла сытар Бүлүү түөлбэтин олоҥхотун хомуйуу историятын анаарбыта [Мухоплева, 2010]. Онон Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын туһунан билии, олоҥхолору хомуйуу, бэчээггээһин, үөрэтии син баар эбит диэн түмүккэ кэлиэххэ сөп.

Билигин олоҥхоҕо кэрэхсэбил, болҕомто ууруллубут кэмигэр Үөһээ Бүлүү олоҥхоһуттарын уонна олоҥхолорун анаан үөрэтэр, чинчийэр бириэмэ ирдэбилэ буолла. Билигин Горнай, Уус-Алдан, Мэҥэ-Хаҥалас, Сунтаар, Ньурба улуустара фольклористары кытта кыттыһан үлэлээн олоҥхоһуггар тустарынан хомуурунньуктары, антологиялары хомуйан таһаарбыттара эһиэхэ үтүө холобур буолуохтарын сөп. Онтон улуус олоҥхолорун бэчээттээн таһаарыыга Мэҥэ-Хаҥаластар олоҥхо ыһыаҕын кэмигэр айымньылаахтык үлэлээн биир сылга сэттэ олоҥхону күн сирин көрдөрбүттэрэ. Онон эһиги, үөһээ бүлүүлэр, атын улуустартан хаалсыбакка, кинилэртэн холобур ылан, талааннаах дьонноргутун уонна олоҥхоҕутун үйэтитиигэ айымньылаатык үлэлиэххитин наада.

Василий ИЛЛАРИОНОВ, филологическай наука доктора,

М.К. Аммосов аатынан ХИФУ профессора,

РНА СС ГЧуоААХНПҮөИ саха фольклорун

 секторын кылаабынай научнай үлэһитэ

Туһаныллыбыт литература:

Илларионов В.В. Искусство якутских олонхосутов. — Якутск, 1982. — 123 с.

Илларионов В.В. Олонхоһуттар тустарынан кылгас сибидиэнньэлэр («Краткие сведения об олонхосутах» (приложение дипломной работы)). — Якутск, 1973. — 145 с.

Исторические предания и рассказы якутов. В двух частях. Часть 1 / Издание подготовил Г.У. Эргис, под ред. А.А. Попова. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 324 с.

Корякин Н.П. Оһуокай оонньуутун оһуордааччьшар // Үөһээ Бүлүү. Бэҕэһээ. Бүгүн. Сарсын. / Хомуйан оҥордо П.И.Докторов. -Дьокуускай, Кудук, 2001. — С.144- 145.

Кузьмина А.А. Олонхо Вилюйского региона: бытование, сюжетно- композиционная структура, образы : диссертация кандидата филологических наук : 10.01.09 / Кузьмина Айталина Ахметовна; [Место защиты: Ин-т монголоведения, буддологии и тибетологии СО РАН].- Якутск, 2008. —

Мухоплева С.Д. Саха Сиринээҕи научнай киин архыыбыгар харалла сытар Бүлүү түөлбэтин олоҥхолоро // Якутский архив. Историко-документальный научно- популярный иллюстративный журнал. — Якутск, 2010. — №2. — С. 65-70.

Никифоров К.Н. Хабытта Бэргэн: олонхо. — Якутск: Издательский Дом СВФУ им. М.К. Аммосова, 2012. — 388 с.

Николаев П.И. Ынта Никиитэ // Көр Буурай: олоҥхо / Бэчээккэ бэлэмнээтилэр В.В. Илларионов, Т.В. Илларионова. — Дьокуускай: Бичик, 2014. — С. 325-331.

Олонхосуты Якутии. Справочник. Сост. Львова С.Д., Герасимова Л., Илларионов В.В.. — Якутск: Издательский дом СВФУ, 2013. — 156 с.

Ороһу нэһилиэгэ / Хомуйан оҥордо Н.Н.Михайлова. — Дьокуускай: Сахаполиграфиздат

Чиряев В.Г. «Аллы-Дуллу» олонхоттон быһа тардыы // Кыһыл ыллык. — 1936. — № 1. — С. 54-62.

Эргис Г.У. Очерки по якутскому фольклору. — Якутск: Бичик, 2008. — 400 с.

Үөһээ Бүлүү, 2015, от ыйын 10 кк.